Kleigeisers – achtergrond

Achtergrond en werking

  • De molen brengt via een compressor een compressorvat op druk. Met de opgebouwde druk wordt water naar een van de zeven Kleigeisers geperst. Een regelkast zorgt voor een willekeurige keuze van een Kleigeiser. Zodra er voldoende druk is opgebouwd in het compressorvat spuit een van de fonteinen. De directe omgeving van iedere Kleigeiser wordt hierdoor vochtiger waardoor een biotoop voor vochtminnende soorten ontstaat. Los van deze praktische toepassing zijn de Kleigeisers echter ook een kunstzinnig project dat de fascinatie oproept van voorbijgangers.
  • Gerealiseerd in 1997 in het kader van Leiden Cultuurstad.
  • De kop van de molen tot aan de compressor was een kleine weidemolen zoals deze ook in Noord-Holland staan, waaronder in natuurgebied Twiske. Meer over dit type molen.

Een paar foto’s van de molententoonstelling in Voorschoten van 2015. Met dank aan Hans Feitsma en Bep van Houten. Inspiratie voor de Kleigeisermolen.

Ecologische functie

Het weiland waar de Kleigeisers op staan is (in het verleden) gemaaid om verschraling te krijgen. In de zomer kan de grond echter droog worden, waardoor vochtminnende vegetatie het moeilijk krijgt en zich alleen kan vestigen op de smalle strook tussen land en water. De Kleigeisers bieden zeven zones waar vochtminnende planten zich kunnen gaan vestigen.

Aandachtspunten bij renovatie Kleigeisers – zie ook de foto’s hieronder. 

  • Beveiliging bij harde wind / storm: het bestaande systeem heeft reeds twee maal gefaald.
  • Verhogen vermogen met langere wieken: nadeel is een hogere mechanische belasting van de constructie en dat omstanders in het bereik van de wieken kunnen komen. Wel zijn  weidemolens vrijwel altijd voorzien van wieken die bereikbaar zijn vanaf de grond (grondzeilers).
  • Kleinere compressorpomp: de huidige compressorpomp is te groot voor het beperkte vermogen dat de molen kan leveren. Hierdoor gaan de wieken pas draaien bij harde wind. Aandachtspunt: ook de nieuwe compressor moet olievrij zijn.
  • Kleiner compressievat: het huidige compressorvat heeft een te groot volume, waardoor het op druk brengen te lang duurt.
  • Sproeikoppen verzakt: de zeven Kleigeisers zijn in mooie staat, maar de sproeikoppen bovenin de betonnen gietstukken moeten opnieuw uitgelijnd/ geplaatst  worden. De betonnen Kleigeisers bestaan ieder uit twee helften en kunnen in geval van nood gescheiden worden, maar aangezien dit niet zonder schade kan moet dit vermeden worden.
  • Hoek wieken onjuist: de wieken van een molen horen iets achterover te leunen (12 graden), maar na een reparatie staan de wieken nu onder een hoek van 90 graden. Concreet moet er een nieuwe overbrenging geplaatst worden die de draaiing van de as van de wieken overbrengt op de verticale as.
  • De toegangsdeur verbeteren: de deur wordt momenteel uit zijn scharnieren gelicht als een soort luik. In de toekomst zou een “echte” deur wenselijk zijn.
  • Schade metselwerk aanvoergoot: de aanvoergoot voor water is in goede staat. Het metselwerk is licht beschadigd door een wilg. Deze is reeds afgezaagd, maar het deel dat het metselwerk wegdrukt moet nog verwijderd worden.
  • Regelkast met Quickstepper units: deze regelkast werkt geheel zonder stroom en zorgde door een willekeurig spuiten van één van de Kleigeisers als de druk voldoende was opgebouwd. Dit complexe onderdeel moet geheel nagekeken worden.

Opruimen en uitbaggeren 28 april 2018

Frans Verra van de Hennepoelmolen (‘ ’t Poeltje) in Warmond

  • Is nauw betrokken geweest bij de Kleigeisermolen. Puntsgewijs zijn opmerkingen:
  • Firma Rem te Wormer heeft de molen gebouwd
  • Hij adviseert de beweegbare vaan te handhaven. De molen kan zo bij te harde wind in de vaanstand kan gezet worden. Hij betwijfelt of de automatische schijfrem gehandhaafd moet worden.
  • Langere wieken zijn mooi, zoals voorgesteld door Andries​, maar Frans vreest voor hoge kosten omdat de molen als geheel dan veel meer belast gaat worden en dus op meer punten aangepast zal moeten worden.
  • Teun Waltman, molenaar op de Knipmolen te Voorschoten heeft ook nog gewerkt aan de Kleigeisermolen, hij heeft de wieken gestroomlijnder gemaakt, soort verkapte ‘verdekkering’.
  • De Maredijk Molen kan gezien worden als een voorbeeld voor de Kleigeisermolen, maar dan twee keer groter qua schaal.
  • Omdat de wiekenas van de Kleigeisermolen momenteel horizontaal ligt, ligt het vlak van de wieken zo’n 30 cm te ver naar voren om te voorkomen dat de wieken de basis van de molen kunnen raken. Als de as weer op 12 graden ligt kan het voorwaarts uitsteken meteen verholpen worden.

Martin Lever, molengids

Ik ben met Martin op 23 april 2018 bij de molen geweest en we hebben uitgebreid alles bekeken.

  • De compressor blijkt zowel belast als onbelast zeer licht te lopen, dus is wellicht bij nader inzien toch geschikt.
  • De opstelling van de compressor is wiebelig, maar dat is eenvoudig te verhelpen
  • De houten bekleding van de molen is goedkoop te vervangen, het framewerk is in prima staat
  • We hebben de molen op de wind gezet en de molen draaide even zelfstandig
  • De overbrenging in de kap piept, loop waarschijnlijk te zwaar
  • De wiekenas moet weer onder een hoek geplaatst worden
  • De draaiende kast kan dan wat naar achteren worden gezet

Mogelijke aanpassingen in het ontwerp

De wieken dienen eigenlijk onder een hoek van 12 graden met de verticaal te staan. Dit was aanvankelijk ook het geval, maar na een reparatie is deze hoek komen te vervallen.

Een mogelijk zeer efficiënte oplossing is een kruiskoppeling die de 12 graden kan overbruggen. De verkregen horizontale rotatie kan vervolgens verticaal worden gemaakt. Daarna zou het mooi zijn als de verticale as direct de compressor aandrijft en niet via een extra tussenstap en een V-snaar. Ik heb nu nog geen idee over de gewenste toerentallen, dus of dit wilde idee kan valt te bezien.

Vermogen vanaf de wieken

Op basis van hele grove schattingen denk ik dat 100 Watt haalbaar is bij windkracht drie, bij hogere windsnelheden neemt deze waarde echter enorm toe. Uitgangspunt is de voorzichtige benadering met de formule vermogen = 0,1 maal windsnelheid tot de derde macht maal diameter van de wieken in het kwadraat. Uitgaande van de huidige wiekgrootte (vlucht).

Ontwikkelingen

Andere wiekenas: molenaar Andries Veloo stelt een mooie wiekenas ter beschikking voor de renovatie van de Kleigeisers. De as kan ook een groter wiekenkruis (gevlucht) dragen, zodat het vermogen van de molen veel groter wordt. De vrij zware compressor moet dan probleemloos aangedreven kunnen worden. Het grotere gevlucht leidt er wel toe dat de wieken in het bereik van passanten kan komen. Dus een hek of andere afscheiding van de draaiende wieken zou dan wel nodig zijn.

Andries heeft ook een “ruwe schets” gemaakt van een nieuwe bovenbouw van de molen. De hoek van 12 graden die de wiekenas moet maken is hierin ook weer hersteld. De bovenbouw is ook beter in proportie, zodat je echt een weidemolen krijgt. Aangezien het fundament, de onderbouw en allerlei andere elementen van het Kleigeiserproject zo mooi zijn uitgevoerd zijn we extra gemotiveerd om alles weer aan de gang te krijgen!

Andries heeft ook diverse voorstellen voor de overbrenging op de verticale as, de wijze waarop de wieken al dan niet voorzien worden van windborden, het toezicht op de molen, etc.

Mogelijke fondsen en advies

Gemeente Leiden

Concreet geeft de gemeente de vrije hand in de aanpak van de Kleigeisers,

Offertes aanvragen voor reparatie molengedeelte

Verder lezen